Son 28 yýlda neredeyse bütün siyasi partiler ve sivil toplum örgütlerinin talep ettiði Anayasa deðiþikliði bugüne kadar 16 kez yapýldý. Referanduma sunulacak paket, demokrasi için köklü reformlar getirecek.

Ýþte bu reformlar:

DARBECÝLERÝN KORUMA ZIRHI KALKIYOR

Darbecileri koruma altýna alan Anayasa'nýn geçici 15. maddesi kaldýrýlacak. Yeni düzenlemelerle 12 Eylül darbecilerine yargý yolu açýlacak. Darbe planý dâhil askerlik mesleði dýþýnda iþlerle uðraþanlar sivil mahkemelerde yargýlanacak.

YAÞ'TA ORDUDAN ATILAN ASKER YARGIYA GÝDEBÝLECEK

Yüksek Askerî Þûra kararlarýyla ordudan ihraç edilen asker: personele; yargýya baþvurma, hak arama hürriyeti ve savunma hakký verilecek. Türk Silahlý Kuvvetlerinden 'irtica' gerekçesiyle atýlanlara yargý yolu açýlacak.

FÝÞLEME TARÝHE KARIÞACAK KÝÞÝSEL VERÝLER KORUNACAK

Ýsim, resim, kimlik bilgisi hatta telefon numarasý gibi özel bilgi¬ler gizli olacak. Bu bilgilerin kayda geçirilebilmesi kiþinin rýza¬sýyla olabilecek. 'Fiþleme' tarihe karýþacak. Kiþisel verilerinin kötüye kullanýldýðýný tespit eden vatandaþ hesap soracak.

VERGÝ BORCU OLAN ÝÞADAMI YURTDIÞINA ÇIKABÝLECEK

Hakkýnda soruþturma ve kovuþturma yürütülen iþadamlarý vergi borçlarýndan dolayý yurtdýþýna çýkarýlý¬yordu. Yapýlan deðiþiklikle hakkýnda hâkim kararý olmayan iþadamlarý yurtdýþýna çýkabilecek.

MEMURA TOPLU AT SÖZLEÞME HAKKI GELÝYOR

Memurlara, toplu sözleþme hakký getirilirken son söz hakký memurlarýn temsilcilerinin içinde bulunduðu Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna verilecek. Ayný hak emeklilere de tanýnacak. Haksýz ceza aldýðýný düþünen memur mahkemeye gidebilecek.

ÝÞÇÝ VE ÝÞVEREN SENDÝKALARINA ANAYASAL GÜVENCE

Sendika, birlik ve konfederasyon temsilcilerinden oluþan 'Ekonomik ve Sosyal Konsey' anayasal güvence¬ye kavuþturuluyor. Ekonomi politikalarýnda etkin olacak Konseyin çalýþmalarýnda iktidarlarýn inisiyatifi kalkacak.

ANAYASA MAHKEMESÝNE BÝREYSEL BAÞVURU HAKKI

Devlet-vatandaþ arasýnda yaþanan sorunlarý, mahkemeye gitmeden ombudsmanlýk kurumu çözecek. Ayrýca vatandaþ yargý kararýndan tatmin olmazsa Anayasa Mahkemesi'ne bireysel baþvuru yapabilecek.

ÞEHÝT VE GAZÝ YAKINLARINA, KADIN VE ÖZÜRLÜLERE GÜVENCE

Pakette kadýnlara, çocuklara, yaslýlara, özürlülere, gazi ve þehit yakýnlarýna anayasal güvence getirilerek ayrýcalýk tanýnýyor. Bu kiþilere yönelik iyileþtirici tedbirler Anayasanýn eþitlik ilkesine aykýrý kabul edilemeyecek.

PARTÝLER KAPATILAMAYACAK MÝLLETVEKÝLLÝÐÝ DÜÞMEYECEK

Anayasa Mahkemesi'nin yapýsý deðiþtiði için kapatma kararlarý eskisi kadar kolay alýnamayacak. Eylem ve sözleri ile kapatmaya neden olan milletvekilleri partileri kapatýlsa bile yasaklý hale gelmeyecek. Siyasete devam edecek.

MECLÝS, MÝLLET ADINA ANAYASA MAHKEMESÝ'NE ÜYE SEÇECEK

Anayasa Mahkemesi'nin üye sayýsý 11'den 17'ye çýkarýlýyor. Üyelerinin 3'ûnü TBMM, 14'ünü ise cumhurbaþkaný seçecek. Demokratik yapýya kavuþan Yüksek Mahkeme, 2 bölüm ve Genel Kurul olarak çalýþacak.

YARGI ÜZERÝNDEKÝ HSYK BASKISI ORTADAN KALKACAK

Yargýya yaptýðý müdahalelerle gündemden düþmeyen HSYK'nýn üye sayýsý 7den 22'ye çýkarýlacak. Üyeler sadece Yargýtay ve Danýþtay'dan seçilmeyecek. Kurula, kürsü hâkimlerini temsilen 13 bin kiþi arasýndan 11 hâkim seçilecek.

MESLEKTEN ATILAN HÂKÝM VE SAVCILARA YARGI YOLU AÇILACAK

YAS kararlarýndan olduðu gibi HSYK'nýn kararlarý da yargý denetimine açýlacak. Kurulun meslekten çýkardýðý hâkim ve savcýlar mahkemeye baþvurabilecek. Savcý ve hâkimler artýk Ferhat Sarýkaya ve Sacit Kayasu gibi maðduriyet yaþamayacak.

TAM DEMOKRASÝ ÝÇÝN KÖKLÜ REFORMLAR...

Ýþadamýnýn yurtdýþý çýkýþýna kolaylýk

Özellikle iþadamlarýnýn muzdarip olduðu bir soruna da pakette çözüm getiriliyor. Mevcut iþleyiþte, ceza soruþturmasý ve kovuþturmasý geçirenlere yurtdýþý yasaðý getirilebiliyordu. Az miktarda vergi borcu olan bir iþadamý bu sýnýrlama yüzünden yurtdýþýna çýkamýyordu. Avrupa Ýnsan Haklarý Mahkemesi'nin de 2006 yýlýnda yanlýþ bulduðu bu uygulama deðiþtiriliyor. Anayasa deðiþikliðinde seyahat özgürlüðünün kapsamý geniþletiliyor. Buna göre, hakkýnda hâkim kararý olmadýðý sürece ceza kovuþturmasý ve soruþturmasý geçirenler de yurtdýþýna çýkabilecek.

Ekonomik ve Sosyal Konsey Anayasa'da

Hükümetler ile iþçi ve iþveren sendikalarý, tüccar, esnaf, sanayicinin baðlý olduðu birlik ve konfederasyon temsilcilerinden oluþan 'Ekonomik ve Sosyal Konsey' anayasal güvenceye kavuþturuluyor. Böylece konseyin toplanmasý ve sosyo-ekonomik politikalarýn belirlenmesinde iktidarlarýn inisiyatifi kaldýrýlýyor. Toplumun geniþ kesimleri sosyal ve ekonomik politikalarýn belirlenmesinde sürece dahil edilecek. Ekonomik ve Sosyal Konsey AK Parti iktidarý döneminde toplanmaya baþlamýþtý. Anayasal güvence altýna alýnan Konsey, artýk her hükümet döneminde görev yapacak.

Sendikal özgürlükler geniþletiliyor

Grev hakkýna getirilen kýsýtlama kaldýrýlýyor. Grev esnasýnda meydana gelen olaylardan sendikanýn sorumlu olacaðýna yönelik hüküm Anayasa'dan çýkarýlýyor. Siyasi amaçlý grev ve lokavt faaliyetlerine iliþkin yasaklar da kaldýrýlarak çalýþanlar lehine iyileþtirmeye gidiliyor. Greve katýlan iþçilerin ve sendikanýn kasýtlý veya kusurlu hareketleri sonucu grev uygulanan iþyerinde sebep olduklarý maddi zarardan sendika sorumlu tutulamayacak. Siyasi amaçlý grev ve lokavt, dayanýþma grevi ve lokavtý, genel grev ve lokavt, iþyeri iþgali, iþ yavaþlatma, verim düþürme ve diðer direniþlere iliþkin yasaklar tamamen kaldýrýlacak.

Memur maaþlarý artacak

Paketin referandumdan geçmesiyle birlikte 11 milyonun üzerindeki iþçi, memur, emekli ve özürlülere yeni haklar gelecek. Anayasa'ya göre memurlar bugüne kadar sahip olmadýklarý toplu sözleþme hakkýný kazanacak. Maaþ zammý konusunda Uzlaþtýrma Kurulu kararlarý baðlayýcý olacak. Son sözü hükümet yerine Uzlaþtýrma Kurulu'nun söylemesi memurun alacaðý zammý yükseltecek. Bu kurumun kararlarý geçtiðimiz dönemlerde baðlayýcý olsaydý memurlar son 6 yýlda yüzde 17 daha fazla zam alacaktý.

Birden fazla sendikaya üyelik

Deðiþiklikle birlikte bugüne kadar sadece bir sendikaya üye olabilen iþçiler ayný iþ kolunda birden fazla sendikaya üye olabilecek. Bu durum sendikalar arasýndaki rekabeti artýrýrken, iþçiden yana avantajlar getirecek. Bunun yaný sýra memurlara ve diðer kamu görevlilerine verilen uyarma ve kýnama cezalarý yargý denetimine açýlacak. Kýnama ve uyarma gibi disiplin cezalarýna karþý da yargý denetimi iþletilecek. Haksýz ceza aldýðýný düþünen memur mahkemeye gidebilecek.

AÝHM yerine Anayasa Mahkemesi'ne

Referandumdan evet çýkarsa bütün vatandaþlara Anayasa Mahkemesi'nin kapýsý açýlacak. Topraðý elinden alýnan köylüden ayrýmcýlýða tabi tutulanlara, din ve vicdan baskýsý yaþayanlardan aile kurma hakký engellenenlere kadar herkes AÝHM yerine Anayasa Mahke-mesi'ne baþvuracak. AÝHM'nin kurulduðu 1959'dan beri 2 bin 295 kez mahkemeye giden Türkiye, bu davalarýn 2 bin 17'sinde yüklü miktarda tazminat ödemeye mahkum oldu. Bu deðiþiklikle birlikte her yýl AÝHM'ye ödenen milyonlarca dolarlýk ceza azalacak.

Kadýn ve çocuk istismarýna önlem

Paketin 1. maddesinde yapýlan deðiþiklikle kadýnlar, çocuklar, özürlüler, þehit ve gazi yakýnlarý ile ilgili alýnacak tedbirler eþitlik ilkesine aykýrý sayýlmayacak. Örneðin bir iþveren istihdam konusunda kadýnlara belli bir kontenjan ayýrdýðýnda, bu þikâyet konusu olamayacak. Kadýnlarýn toplumsal hayat pratiðinde karþýlaþtýklarý engeller ortadan kalkacak. 12 Eylül Anayasasý'nda görmezden gelinen çocuklar yeni anayasaya giriyor. Çocuklarýn þiddete ve her türlü istismara karþý korunmasýna devlet güvencesi geliyor.

Mahkemeye gitmeden çözüm

Devlet-vatandaþ arasýnda yaþanan sorunlarýn çözümünde yeni bir müessese oluþturuluyor. Kökeni Osmanlý'ya dayanan, oradan da Ýskandinav yarýmadasýna sýçrayan ve geliþmiþ Batý demokrasilerinde yaygýn olan ombudsmanlýk mekanizmasý kuruluyor. Vatandaþ mahkemeye gitmeden, ilk elden ombudsman aracýlýðýyla sorunlarýna çözüm arayacak. Devlet kurumlarýnýn her türlü iþleminde haksýzlýða, kötü muameleye uðrayan vatandaþ mahkemeye müracaat etmeden sorununu Meclis'e baðlý oluþturulacak kamu denetçiliði (ombudsmanlýk) aracýlýðýyla çözebilecek.

12 Eylül darbecileri yargýlanacak

Anayasa'nýn geçici 15. maddesi 12 Eylül darbecilerini koruma altýna alýyordu. Paket referandumdan geçerse 12 Eylül darbesini gerçekleþtiren Kenan Evren ve arkadaþlarý ile Danýþma Meclisi üyelerinin yargýlanamaz ve hesap sorulamazlýðýna son verilecek. Darbecilerin yargýlanmasýyla ilgili yasal düzenlemeler gündeme gelecek. Tartýþma konusu olan zamanaþýmýnda farklý görüþler savunuluyor. Kimi hukukçular insanlýk suçu gördükleri darbeler için zamanaþýmý olmayacaðý görüþünde. Ancak bazý hukukçulara göre de yargýlamayý imkânsýz kýlan sebepler zamanaþýmýný durdurur, engeller kalktýðýnda zamanaþýmý tekrar iþlemeye baþlar. Yani 12 Eylül darbecileri yargýlanabilir.

Ordudan atýlan askere yargý yolu

Yýllardýr eþinin kýlýk kýyafeti veya inançlarýndan dolayý irtica gerekçesiyle ordudan binlerce subay ve astsubay ihraç edilmiþti. Bu rakam 28 Þubat döneminde zirveye çýkmýþ, 1997-1998 yýllarýnda 569 kiþi ordudan atýlmýþtý. Ordudan iliþiði kesilen askerlerin hak aramasýnýn önündeki engel, YAÞ kararlarýna karþý yargý yolunun kapalý olmasýydý. Rütbesi sökülen, iþsiz býrakýlan askerler mahkemelere gidip hakkýný arayamýyordu. Anayasa deðiþikliðiyle bu durum düzeltilerek YAÞ kararlarý yargý denetimine açýlacak. Böylece Silahlý Kuvvetler'den iliþiði kesilen askerî personele hak arama hürriyeti ve savunma hakký tanýnacak.

Özel hayata koruma geliyor

Darbeler insanlarýn hayatýný karartýrken, cuntacýlar toplumun neredeyse tamamýný fiþlemiþti. Kiþisel verileri korumaya alan anayasa paketi ile fiþleme tarih olacak. Vatandaþýn adý, yaþý, adresi, medeni durumu, telefon numarasý, pasaport numarasý, özgeçmiþ bilgileri, resimleri, sesi, parmak izi ancak kiþinin rýzasý ile kayýt altýna alýnabilecek. Zorunlu haller dýþýnda bu veriler kayda geçirilemeyecek. Fiþleme yapanlar yargýlanacak. Gerektiðinde, özel bilgilere iþlem yasaðý getirilebilecek. Herkes kiþisel bilgilerinin kayýt altýna alýnýp alýnmadýðýný öðrenme hakkýna sahip olacak. Memurlar disiplin cezalarýný yargýya taþýyabilecek.

Darbeciler sivil mahkemeye

Türkiye, ikili yargý sisteminin olduðu nadir ülkelerden. 12 Eylül Anayasa'sý ile askerî personelin iþlediði suçlara askerî mahkemeler bakýyordu. Bir asker demokratik rejime karþý suç iþlese, darbe planý yapsa hatta uyuþturucu iþine bile karýþsa askerî mahkemede yargýlanýyordu. Anayasa'nýn 145. maddesinde yapýlan deðiþikliðe göre, bundan sonra askerler sadece görevleriyle ilgili disiplini gerektiren suçlarda askerî mahkemelerde yargýlanacak. Darbe ve muhtýra gibi anayasal düzene ve devletin güvenliðine yönelik suçlara sivil mahkemeler bakacak. Siviller kesinlikle askerî mahkemelerde yargýlanamayacak. Askerî hâkim ve savcýlar emir komuta zincirinden kurtarýlarak 'hâkimlik teminatý'na kavuþturulacak.

'Yüce Mahkeme'ye demokrasi ayarý

Siyasi parti kapatma davalarý, 367 kararý, baþörtüsüne özgürlük tanýyan düzenlemeleri iptal ederek demokrasiye zarar veren Anayasa Mahkeme-si'nin yapýsý köklü bir þekilde deðiþecek. Anayasa'nýn 146. maddesinde yapýlan düzenleme ile 'Yüce Mahkeme'nin üye sayýsý 11'den 17'ye çýkacak. Üyelerinin 3'ünü TBMM, 14'ünü ise cumhurbaþkaný seçecek. Yeni yapýyla Mahkeme'nin antidemokratik uygulamalarý ortadan kalkacak. Yüksek Mahkeme, 2 bölüm ve Genel Kurul olarak çalýþacak. Anayasa Mahkemesi üyeleri, gizli oyla bir baþkan ve iki baþkan vekili seçecek. Süresi bitenler yeniden seçilebilecek. Yeni yapýsýyla Anayasa Mahkemesi'nin antidemokratik kararlara imza atmasý zorlaþacak.

HSYK-Yüksek Yargý paslaþmasý bitiyor

Ergenekon, Balyoz, Kirli Tezgâh davalarýna bakan savcý ve hâkimleri görevden alarak yargý üzerinde baský ortamý oluþturan Hâkimler ve Savcýlar Yüksek Kurulu'nun (HSYK) yapýsý deðiþecek. Yüksek Yargý'daki vesayetçi anlayýþ sona erecek. Kurul'un yapýsý ve iþleyiþi, geliþmiþ ülkelerdeki demokratik standarda kavuþacak. Kapalý kast sistemini andýran mevcut durumda HSYK üyeleri Yargýtay ve Danýþtay tarafýndan seçiliyordu. Bu iki kurumun üyeleri de HSYK tarafýndan belirleniyor böylece 'al gülüm, ver gülüm' olarak adlandýrýlan görüntü yaþanýyordu. Yapýlan deðiþikliklerle HSYK üyeliði yüksek yargý dýþýndaki hâkim ve savcýlara da açýlýyor. HSYK'nýn 7 asýl, 5 yedek olan üye sayýsý 22 asýl, 12 yedek üyeye çýkýyor. HSYK üyeliði seçim yöntemi de deðiþiyor. Asýl ve yedek 34 üyenin 10'u Danýþtay ve Yargýtay genel kurullarý tarafýndan doðrudan seçilecek. Böylece yaklaþýk 13 bin hâkim ve savcýdan oluþan birinci derece mahkemelerde (taþrada) görev yapan yargý mensuplarý da seçimlerde söz sahibi olabilecek.

Meslekten atýlan hâkim hak arayacak

Týpký YAÞ kararlarý gibi HSYK'nýn meslekten çýkarma kararlarý da yargý denetimi dýþýndaydý. Þemdinli Savcýsý Ferhat Sarýkaya örneðinde olduðu gibi HSYK'nýn meslekten attýðý yargý mensuplarýnýn hak arama yolu kapalýydý. Deðiþiklik paketi ile HSYK'nýn meslekten çýkarma kararlarýna karþý yargý yolu açýlýyor. Ayrýca HSYK'nýn fizikî ve malî çehresi de deðiþecek. HSYK, müstakil bir bina ve sekreterya ile bütçeye kavuþacak.

Bakan yargý atamalarýna karýþmayacak

Adalet bakaný ve müsteþarý yine kurulda olacak. Bakan, HSYK'nýn atama, yetki, terfi, disiplin gibi önemli kararlarýnýn alýndýðý toplantýya katýlmayacak ve oy kullanamayacak. Müsteþarýn katýlmadýðý toplantýlarda HSYK Genel Kurulu toplanabilecek. Dairelerin ve genel kurulun görev ve yetkileri kanunla belirlenecek. Hâkim ve savcýlarýn denetimi ve soruþturmalarýný yapacak olan müfettiþler, kurul müfettiþleri ve adalet müfettiþleri olarak ikiye ayrýlýyor. Kurul müfettiþleri HSYK'ya, diðerleri bakanlýða baðlý çalýþacak.